Panimula
Ponema, Ponemika, at Ponetika
Ang Palatunugan at Tinging Pahapyaw na Pagtakalay sa Palabigkasan
ni Rene Jhon C. Carumba (BSEd - Filipino)
Ang aralin sa palabigkasan, palatuldikan at makabuluhang tunog ng isang wika ay lahok sa pag-aaral ng ponolohiya ng wikang Filipino. Ayon sa binigay na depinisyon ng UP Diksiyonaryong Filipino, Edisyong Deluxe: Ang ponetika o palabigkasan ay agham ng tunog ng mga salita at ang pagpapalabas o pagbigkas sa mg ito.
Ang isang mag-aaral na walang kaalaman hinggil sa palatunugan o Ponolohiyang Filipino ay aakalain na ang mga tunog o ponema ay bahagi ng Palabaybayang Filipino. Isa ang nabanggit sa dahilan kung bakit natin dapat alamin ang pinagkaiba ng patalakay sa palabaybayan at palatunugan. Sa lekturang ito, magiging malinaw sa mga mag-aaral ang ponema na bumubuo sa kanyang pagsasalita. Tulad ng alinmang wika sa daigdig, ang Filipino ay binubuo ng mga tunog. Sisimulan natin ang aralin sa Palatunugan sa pamamagitan ng pag-aaral sa mga tunog na bumubuo rito. Simulan natin sa;
Ang Pagsasalita
Tatlong (3) salik na kinakailangan upang makapagsalita ang tao:
👉Pinanggagaling ng lakas o enerhiya.
👉Pumapalag ng bagay o artikulador.
👉Patunugan o resonador.
|
|
|
Makabagong
Balarilang Filipino nina Santiago at Tiancgo, 1991 |
Sa pamamagitan ng
interaksyong nagaganap sa tatlong salik na ito nakalilikha tayo ng tunog na
ating naririnig, nakalilikha rin tayo ng tunog sa pamamagitan ng palabas ng
hangin mula sa baga na siyang pinanggagalingan ng lakas o enerhiya, ang palabas
na hanging ito ay tinatawag na eksplosibo o pabuga Samantalang ang mga
wikang pahigop naman ang bigkas ay implosibo.
Apat na bahaging mahalaga sa pagbigkas ng mga tunog.
👉Dila at panga (sa ibaba)
👉Ngipin at labi (sa unahan)
👉Matigas na ngalangala (sa itaas)
👉Malambot na ngalangala (sa likod)
Ayon kay Alfonso O. Santiago ang pangunahing tungkulin ng dila ay sa pagkain at hindi sa pagsasalita. Pangalawang tungkulin lamang dila ang tungkol sa pagsasalita, ang dila ay napapahaba, napapaikli, napapalapad, napapapalag, naitutukod sa ngipin o sa ngalangala, naikukukob, naililiyad o naiaarko ayon sa tunog na gustong bigkasin. Nababago rin ang hugis at laki ng espasyo sa loob ng bibig dahil sa panga at dila na kapuwa malayang naigagalaw.
Ponolohiya ng Filipino
Ponemang Segmental at Ponemang Suprasegmental ang bumubuo sa wikang Filipino. Tinatalakay sa Ponemang Segmental ang mga katinig, mga patinig, diptonggo, klaster, pares minimal at ponemang malayang nagpapalitan. Sa Ponemang Suprasegmental naman tinatalakay ang haba at diin, tono at antala.
Ponemang Segmental
Nagbabago ang kahulugan ng isang salita kapag
nawawala ang isang ponema o nadaragdagan ito. Ang makabuluhang tunog ng isang
wika ay napakahalaga sa pang-araw-araw na komunikasyon ng isang indibidwal
upang maintindihan ng kanyang kausap. Tingnan ang halimbawa alinsunod sa
pagtalakay nina(Santiago at Tiangco 1991).
Ang salitang bansâ,
halimbawa ay mag-iiba ang kahulugan kapag inalis o pinalitan ang /s/ - banâ
o maliit na lawa, bantâ o ‘threat’ naman kapag pinalitang ponemang
/t/. Samakatuwid ang /s/ ay isang makabuluhang tunog sa Filipino o ponemang
segmental. Nilinaw din sa pagtalakay nina (Santiago at Tiangco, 1991) ang ganap
na asimilasyon sa isang salita na iba sa tinutukoy na halimbawa sa itaas.
Ang salitang “asinan” (lagyan ng asin) sa pangungusap na “Asinan mo ang
isda” ay nagkaroon ng asimilasyon – nawala ang “i” at nagiging “Asnan mo
ang isda” na hindi nag-iiba ang kahulugan. Gayundin naman ang pagpapalit ng “r”
sa “d” sa katagang “daw” kung ito’y sumusunod sa salitang nagtatapos sa patinig.
Ang Filipino ay may
21 ponema – 16 sa mga ito ang katinig at 5 naman ang patinig.
👅Mga Katinig - /p, t,
k, ?, b, d, g, m, n, ŋ, s, h, l, r, w, y/
👅Mga Patinig - /i, e,
a, o, u/
Mga Ponemang Katinig sa Filipino
Punto
ng Artikulasyon inilalarawan sa limang (5) punto ng artikulasyon kung saang
bahagi ng bibig nagaganap ang saglit na pagpigil o pag-abala sa papalabas na
hangin sa pagbigkas ng isang katinig. (Santiago at Tiangco 1991).
1. Panlabi – ang
ibabang labi ay dumidiit sa sa labing itaas. /p, b, m/
2. Pangngipin – ang
dulo ng dila ay dumidiit sa loob ng mga ngiping itaas. /t, d, n/
3. Panggilagid – ang
ibaba ng dulong dila ay lumalapit o dumidiit sa punong gilagid. /s, l, r/
4. Pangalangala
😊Matigas (Palatal) – dumidiit sa matigas na bahagi
ng ngalangala ang ibabaw ng punong dila. /y/
😊Malambot (Velar) – dumidiit sa malambot na bahagi
ng ngalangala ang ibabaw ng punong dila. /k, g, ŋ/
5. Glottal –
naglalapit ang kuwerdas ng pantinig at hinaharang ang presyon ng
papalabas na hininga upang limukha ng paimpit o pasutsot na tunog. Pahina 3 at
4.
Paraan
ng Artikulasyon inilalarawan kung paano gumagana ang ginagamit na mga
sangkap sa pagsasalita.
1. Pasara – ang
daanan ng hangin ay harang na harang. /p, t, k, ?, b, d, g/
2. Pailong – ang
hangin ay nahaharang dahil sa pagtikom ng mga labi, pagtukod ng dulong dila sa
itaas ng ngipin, o kaya’y dahil sa pagbaba ng malambot na ngalangala ay hindi
sa bibig kundi sa ilong lumalabas. ./m, n, ŋ/
3. Pasutsot – ang
hanging lumabalabas ay nagdaraan sa makipot na pagitan ng dila at ng ngalangala
o kaya’y ng mga babagtingang pantinig. /s, h/
4. Paligid – ang
hangin ay lumabas sa mga gilid ng dila sapagkat ang dulong dila ay nakadiit sa
punong gilagid./l/
5. Pakatal – ang
hangin ay ilang ulit na hinaharang at pinabayaang lumabas sa pamamagitan ng
ilang beses na pagpalag sa dulo ng maarkong dila. /r/
6. Malapatinig – nagkakaroon ng galaw mula sa isang posisyon ng labi o dila patungo sa ibang posisyon. /w, y/.
Ponemang Patinig sa Filipino
1. Ang patinig ay katulad ng katinig sa Filipino.
2. Ito ay maiiayos din sa tsart ayon naman sa kung aling bahagi ng dila ang gumagana sa pagbigkas
|
|
Harap |
Sentral |
Likod |
|
Mataas |
i |
|
u |
|
Gitna |
e |
|
o |
|
Mababa |
|
a |
|
Mga Pares Minimal
Ito ay ang ponema o makabuluhang tunog ay maaaring makapagbago ng kahulugan ng isang salita sa sandaling ito ay alisin o palitan. Sa pamamagitan ng pares ng mga salita, madaling maipapkita ang ganitong kaligiran.
Halimbawa:
Pala= /pala/ =
‘shovel’ ambon = /ambon/ = ‘drizzle’
Bala= /bala/ = ‘bullet’ ampon = /ampon/ = ‘adopt
Ponemang Malayang Nagpapalitan
Ang mag-kaibang
ponemang matatagpuan sa magkatulad na kaligiran ngunit hindi nag papabago sa
kahulugan ng mga salita ay sinasabing nasa malayang pagpapalitan.
Halimbawa:
Kapag nagpakita ng ibang anyo ang dalawang tunog o ponema sa magkatulad na kaligiran, ang kahulugan ay nagbabago;
Mesa – misa oso - uso
Ewan – iwan boto – buto
May mga pagkakataong ang pagpapalit ng ponema ay hindi nakakapagbago sa kahulugan ng salita;
Lalake – lalaki abogado - abugado
Raw - daw opo – oho
Diptonggo
Ayon kay Santiago at Tiangco (2003), ang mga diptonggo ng Filipino aw,iw,iy,ey,ay, at uy. Ito ay tumutukoy sa alinmang patinig na sinusundan ng malapatinig na w/0/y sa loob ng isang pantig.
|
|
Harap |
Sentral |
Likod |
|
Mataas |
iw, iy |
|
Uy |
|
Gitna |
ey |
|
Uy |
|
Mababa |
|
aw, ay |
|
Halimbawa:
giliw
kasoy
reyna
kami’y (dinaglat na kami at ay)
bahay
mababaw
Mga Klaster
Busod ng nagbabagong
panahon at impluensiya ng mga dayuhan lalo na ng Ingles, ang mga klaster o
kambal-katinig-mahkasund na magkaibang katinig sa loob ng isang pantig, sa
Filipino ay parami na nang parami.
Nagbigay si Santiago
at Tiangco, 1991 ng maaaring kumbinasyon ng mga ponemang katinig na maituturing
na klaster.
|
|
/w/ |
/y/ |
/r/ |
/l/ |
/s/ |
|
/p/ |
pwede |
pyano |
preno |
Plano |
|
|
/t/ |
twalya |
tyangge |
trabaho |
|
Tsinelas |
|
/k/ |
kwago |
kyosko |
krus |
Klase |
|
|
/b/ |
bwaya |
byenan |
braso |
Blangko |
|
|
/d/ |
Dwende |
dyaryo |
drama |
|
|
|
/g/ |
Gwapo |
gyera |
grupo |
|
|
|
/m/ |
mwebles |
myembro |
|
|
|
|
/n/ |
nwebe |
Nyebe |
|
|
|
|
/l/ |
lwalhati |
Lyabe |
|
|
|
|
/r/ |
rweda |
Patrya |
|
|
|
|
/s/ |
sweldo |
Syota |
|
|
|
|
/h/ |
hweteng |
x |
|
|
|
Ang glottal na
pasara ay nalilikha sa pamamagitan ng pagsasara ng glottis habang
nagsasalita. Ang ilan sa mga awtor o manunulat ng aklat pampaaralan ay
gumagamit ng simbolong /q/o kaya ay itinataas ang koma, /?/ tandang pananong na
inalisan ng tuldok. Ngunit sa palabaybayan ng wikang Filipino ang glottal na
pasara ay kinakatawanan ng tuldik na paiwa /ˋ/ at gitling (-) tulad ng mga ss:
Batà, bagà, batì at mag-alis.
Ang glottal na
pasutsot /h/ naman ay inirerepresenta ng titik ‘h’ ay maituturing na
kasalungat ng glottal na pasara sapagkat sa halip na magdiit ang dalawang
kwerdas pantinig, ang mga ito’y naglalayo upang malayang makaraan at hindi
pumalag ang mga kwerdas pantinig sa pagbigkas ng ponemang /h/, ito’y
maituturing na voiceless o walang boses.
Ang /ŋ/ ay
katumbas ng “ng” sa ating ABAKADA na bagamat binubuo ng ng dalawang titik ay
sumasagisag lamang sa isang makahulugang
Ponemang
Suprasegmental
Pag-aaral ng makabuluhang yunit ng tunog. Hindi ito tinutumbasan ng letra o titik sa halip ay sinasagisag nito ang notasyong ponemik upang mabanggit ang paraan ng pagbigkas”(UP Diksiyonaryong Filipino). Sa pamamagitan ng Ponemang Suprasegmental nagiging higit na mabisa ang ating pakikipagtalasan. (Santiago at Tiangco).
Sa aklat ni Santiago at Tiangco 1999, apat ang kinilala nitong ponemang suprasegmental.
- Tono o pitch
- Haba o length
- Diin o stress
- Antala o juncture
Ang tono ay
tumutukoy sa taas – baba ng bigkas ng pantig ng isang salita, ang haba
ay sa haba ng bigkas ng patinig sa pantig, ang diin ay sa lakas ng
bigkas ng pantig, at ang antala ay sa saglit na pagtigil na ating
ginagawa sa ating pagsasalita.
1. Tono – taas-baba na
iniuukol natin sa pagbigkas ng pantig ng isang salita upang higit na maging
mabisa ang ating pakikipag-usap sa ating kapwa.
(a)
3
(b)
3
2
pon
2
ha
Ka
1
ka
1
Ha pon
Haba at diin– ang haba ay
tumutukoy sa haba ng bigkas na iniuukol ng isang nagsasalita sa patinig ng
pantig ng salita, pagbibigay pansin sa pagbigkas ng isang salita /./ upang
ipahiwatig na ang bahagi ng salita ay may diin. Mahalagang mga diin sa
pagbigkas nang may diin.
Halimbawa:
Break, break, break
On thy cold, gray
stones, O sea!
Ang unang linya ng tula ay binubuo ng tatlong
pantig lamang, samantalang ang ikalawang linya ay binubuo ng pitong pantig. Sa
Filipino, hindi maaari ang ganito kapag ang pinag-uusapan ay ang kumbensiyonal
na tula na may sukat at tugma.
Halimbawa:
Pag-ibig anaki’y
aking nakilala,
Di dapat palakhin ang
bata sa saya.
Halimbawa: (Paggamit
ng tuldok sa isang salita na ma’y diin)
Bu.kas – susunod na
araw
Bukas – hindi sarado
Halimbawa: (Paggamit
ng malalaking titik sa pagpapakilala ng pantig na may diin.
BU:hay – kapalaran ng
tao.
Bu:HAY – humuhinga pa
Antala o Juncture – saglit na pagtigil sa
ating pagsasalita upang higit na maging malinaw ang mensaheng ibig nating
ipahatid sa ating kausap. Sa anyong pasulat, ang antala ay maaaring ihudyat ng
mga bantas tulad ng kuwit(,), tuldok(.), tuldok-kuwit(;), at ng tutuldok(:).
Halimbawa:
Tito Jose Antonio ang
kaibigan ko. – ipinapakilala ang kanyang kaibigan.
Tito, Jose Antonio
ang kaibigan ko. – ipinapakilala ang kanyang kaibigan na si Jose Antonio sa
kanyang Tito.
Tito Jose, Antonio
ang kaibigan ko. – ipinapakilala ang kanyang kaibigan na si Antonio sa
kanyang Tito Jose.
Tito Jose Antonio,
ang kaibigan ko - ipinapakilala ang kanyang kaibigan sa kanyang Tito
Jose Antonio.
Iba pang halimbawa:
Hindi masarap – It’s
not delicious.
Hindi, masarap – No, it’s delicious.
Paglalagom ng Paksa
Ayon kay Alfonso O. Santiago at Norma Tiangco, 1991. Ang hambigang Segmental at Suprasegmental ay maituturing ngang isang ulam, ito raw ay sinigang na karneng baboy. Ang karneng baboy ang siyang pinakaprinsipal na sangkap na maihahalintulad sa ponemang segmental, kung wala ang karneng baboy ano ang magiging lasa nito kung ang sangkap lamang ay pawang mga rekados na siyang ponemang suprasegmental. Samakatuwid kapag ito ay pinakuluan kasama ang kompletong sangkap lalabas ang sarap ng lasa na siya namang unawaan sa paggamit ng salita at pagbuo ng pangungusap. Ang Palabigkasan at Palatunugan ay kapuwa sangkap sa pag-aaral ng Ponolohiya ng wikang Filipino.
Sanggunian:
- Santiago, Alfonso at
Tiangco, Norma, Makabagong Balarilang Filipino, 1991
- Dolores Tanawan ,atbp -
Istruktura ng wikang Filipino
- Acopra, Jioffre, Retorika: Sining ng Pagpapahayag Pandalubhasaan, 2015
- Mabilin – Transpormatibong
Komunikasyon sa Akademikong Filipino
- Panimulang Linggwistika ni Alfonso O. Santiago, 1979
- UP Diksiyonaryong Filipino, Edisyon Deluxe
Walang komento:
Mag-post ng isang Komento
comment form message dito