Nagbabago ang kahulugan ng isang salita kapag nawawala ang isang ponema o nadaragdagan ito. Ang makabuluhang tunog ng isang wika ay napakahalaga sa pang-araw-araw na komunikasyon ng isang indibidwal upang maintindihan ng kanyang kausap. Tingnan ang halimbawa alinsunod sa pagtalakay nina Santiago at Tiangco, 1991.
Ang salitang bansâ,
halimbawa ay mag-iiba ang kahulugan kapag inalis o pinalitan ang /s/ - banâ
o maliit na lawa, bantâ o ‘threat’ naman kapag pinalitang ponemang
/t/. Samakatuwid ang /s/ ay isang makabuluhang tunog sa Filipino o ponemang
segmental. Nilinaw din sa pagtalakay nina (Santiago at Tiangco, 1991) ang ganap
na asimilasyon sa isang salita na iba sa tinutukoy na halimbawa sa itaas.
Ang salitang “asinan” (lagyan ng asin) sa pangungusap na “Asinan mo ang
isda” ay nagkaroon ng asimilasyon – nawala ang “i” at nagiging “Asnan mo
ang isda” na hindi nag-iiba ang kahulugan. Gayundin naman ang pagpapalit ng “r”
sa “d” sa katagang “daw” kung ito’y sumusunod sa salitang nagtatapos sa patinig.
Ang Filipino ay may
21 ponema – 16 sa mga ito ang katinig at 5 naman ang patinig.
Mga Katinig - /p, t,
k, ?, b, d, g, m, n, ŋ, s, h, l, r, w, y/
Mga Patinig - /i, e,
a, o, u/
Mga Ponemang Katinig sa Filipino
Punto ng Artikulasyon inilalarawan sa limang (5) punto ng artikulasyon kung saang bahagi ng bibig nagaganap ang saglit na pagpigil o pag-abala sa papalabas na hangin sa pagbigkas ng isang katinig. (Santiago at Tiangco 1991).
1. Panlabi – ang
ibabang labi ay dumidiit sa sa labing itaas. /p, b, m/
2. Pangngipin – ang
dulo ng dila ay dumidiit sa loob ng mga ngiping itaas. /t, d, n/
3. Panggilagid – ang
ibaba ng dulong dila ay lumalapit o dumidiit sa punong gilagid. /s, l, r/
4. Pangalangala
Matigas (Palatal) – dumidiit sa matigas na bahagi ng ngalangala ang ibabaw ng punong dila. /y/
Malambot (Velar) – dumidiit sa malambot na bahagi ng ngalangala ang ibabaw ng punong dila. /k, g, ŋ/
5. Glottal – naglalapit ang kuwerdas ng pantinig at hinaharang ang presyon ng papalabas na hininga upang limukha ng paimpit o pasutsot na tunog. Pahina 3 at 4.
Paraan
ng Artikulasyon inilalarawan kung paano gumagana ang ginagamit na mga
sangkap sa pagsasalita.
1. Pasara – ang
daanan ng hangin ay harang na harang. /p, t, k, ?, b, d, g/
2. Pailong – ang
hangin ay nahaharang dahil sa pagtikom ng mga labi, pagtukod ng dulong dila sa
itaas ng ngipin, o kaya’y dahil sa pagbaba ng malambot na ngalangala ay hindi
sa bibig kundi sa ilong lumalabas. ./m, n, ŋ/
3. Pasutsot – ang
hanging lumabalabas ay nagdaraan sa makipot na pagitan ng dila at ng ngalangala
o kaya’y ng mga babagtingang pantinig. /s, h/
4. Paligid – ang
hangin ay lumabas sa mga gilid ng dila sapagkat ang dulong dila ay nakadiit sa
punong gilagid./l/
5. Pakatal – ang
hangin ay ilang ulit na hinaharang at pinabayaang lumabas sa pamamagitan ng
ilang beses na pagpalag sa dulo ng maarkong dila. /r/
6. Malapatinig – nagkakaroon ng galaw mula sa isang posisyon ng labi o dila patungo sa ibang posisyon. /w, y/.
Ponemang Patinig sa Filipino
Ang patinig ay katulad ng katinig sa Filipino.
Ito ay maiiayos din sa tsart ayon naman sa kung aling bahagi ng dila ang gumagana sa pagbigkas
|
|
Harap |
Sentral |
Likod |
|
Mataas |
i |
|
u |
|
Gitna |
e |
|
o |
|
Mababa |
|
a |
|
Diptonggo, Klaster, Pares Minimal, at Ponemang Malayang Nagpapalitan
a.
Mga Pares Minimal
Ito ay ang ponema o
makabuluhang tunog ay maaaring makapagbago ng kahulugan ng isang salita sa
sandaling ito ay alisin o palitan
1. Sa pamamagitan ng
pares ng mga salita, madaling maipapkita ang ganitong kaligiran.
Halimbawa:
Pala= /pala/ =
‘shovel’ ambon = /ambon/ = ‘drizzle’
Bala= /bala/ = ‘bullet’ ampon = /ampon/ = ‘adopt’
b. Ponemang Malayang
Nagpapalitan
Ang mag-kaibang
ponemang matatagpuan sa magkatulad na kaligiran ngunit hindi nag papabago sa
kahulugan ng mga salita ay sinasabing nasa malayang pagpapalitan.
Halimbawa:
Kapag nagpakita ng
ibang anyo ang dalawang tunog o ponema sa magkatulad na kaligiran, ang
kahulugan ay nagbabago;
Mesa – misa oso - uso
Ewan – iwan
boto – buto
- May mga pagkakataong ang
pagpapalit ng ponema ay hindi nakakapagbago sa kahulugan ng salita;
Lalake – lalaki abogado - abugado
Raw - daw opo – oho
c. Diptonggo
- Ayon kay
Santiago at Tiangco (2003), ang mga diptonggo ng Filipino aw,iw,iy,ey,ay,
at uy. Ito ay tumutukoy sa alinmang patinig na sinusundan ng malapatinig
na w/0/y sa loob ng isang pantig.
|
|
Harap |
Sentral |
Likod |
|
Mataas |
iw, iy |
|
Uy |
|
Gitna |
ey |
|
Uy |
|
Mababa |
|
aw, ay |
|
Halimbawa:
Giliw
kasoy
Reyna
kami’y(dinaglat na kami at ay)
Bahay
mababaw
d. Mga Klaster
Busod ng nagbabagong
panahon at impluensiya ng mga dayuhan lalo na ng Ingles, ang mga klaster o
kambal-katinig-mahkasund na magkaibang katinig sa loob ng isang pantig, sa
Filipino ay parami na nang parami.
Nagbigay si Santiago
at Tiangco, 1991 ng maaaring kumbinasyon ng mga ponemang katinig na maituturing
na klaster.
|
|
/w/ |
/y/ |
/r/ |
/l/ |
/s/ |
|
/p/ |
pwede |
pyano |
preno |
Plano |
|
|
/t/ |
twalya |
tyangge |
trabaho |
|
Tsinelas |
|
/k/ |
kwago |
kyosko |
krus |
Klase |
|
|
/b/ |
bwaya |
byenan |
braso |
Blangko |
|
|
/d/ |
Dwende |
dyaryo |
drama |
|
|
|
/g/ |
Gwapo |
gyera |
grupo |
|
|
|
/m/ |
mwebles |
myembro |
|
|
|
|
/n/ |
nwebe |
Nyebe |
|
|
|
|
/l/ |
lwalhati |
Lyabe |
|
|
|
|
/r/ |
rweda |
Patrya |
|
|
|
|
/s/ |
sweldo |
Syota |
|
|
|
|
/h/ |
hweteng |
x |
|
|
|
Glotal na Pasara o
Impit na Tunog at Ponemang Suprasegemental
(Tinging
Pahapaw na Pagtalakay sa Palabigkasan, Palatuldikan, at Bantas)
Tinawag sa BALARILA
NG WIKANG PAMBANSA o matandang balarila ang /?/ bilang impit na tunog o glottal
na pasara, isinasagawa ito sa pamamagitan ng pagsasara ng glottis. Ang glottal
na pasutsot /h/ naman ay nalilikha sa pamamagitan ng bahagyang pagbukas
ng glottis. Pansinin ang pag-aaral.
Ang glottal na
pasara ay nalilikha sa pamamagitan ng pagsasara ng glottis habang
nagsasalita. Ang ilan sa mga awtor o manunulat ng aklat pampaaralan ay
gumagamit ng simbolong /q/o kaya ay itinataas ang koma, /?/ tandang pananong na
inalisan ng tuldok. Ngunit sa palabaybayan ng wikang Filipino ang glottal na
pasara ay kinakatawanan ng tuldik na paiwa /ˋ/ at gitling (-) tulad ng mga ss:
Batà, bagà, batì at
mag-alis.
Ang glottal na
pasutsot /h/ naman ay inirerepresenta ng titik ‘h’ ay maituturing na
kasalungat ng glottal na pasara sapagkat sa halip na magdiit ang dalawang
kwerdas pantinig, ang mga ito’y naglalayo upang malayang makaraan at hindi
pumalag ang mga kwerdas pantinig sa pagbigkas ng ponemang /h/, ito’y
maituturing na voiceless o walang boses.
Ang /ŋ/ ay
katumbas ng “ng” sa ating ABAKADA na bagamat binubuo ng ng dalawang titik ay
sumasagisag lamang sa isang makahulugang