Ponemang Segmental

Nagbabago ang kahulugan ng isang salita kapag nawawala ang isang ponema o nadaragdagan ito. Ang makabuluhang tunog ng isang wika ay napakahalaga sa pang-araw-araw na komunikasyon ng isang indibidwal upang maintindihan ng kanyang kausap. Tingnan ang halimbawa alinsunod sa pagtalakay  nina Santiago at Tiangco, 1991.

Ang salitang bansâ, halimbawa ay mag-iiba ang kahulugan  kapag inalis o pinalitan ang /s/ - banâ o maliit na lawa, bantâ o ‘threat’ naman kapag pinalitang ponemang /t/. Samakatuwid ang /s/ ay isang makabuluhang tunog sa Filipino o ponemang segmental. Nilinaw din sa pagtalakay nina (Santiago at Tiangco, 1991) ang ganap na asimilasyon  sa isang salita na iba sa tinutukoy na halimbawa sa itaas.  Ang salitang “asinan” (lagyan ng asin) sa pangungusap na “Asinan mo ang isda” ay nagkaroon ng asimilasyon – nawala ang “i” at nagiging  “Asnan mo ang isda” na hindi nag-iiba ang kahulugan. Gayundin naman ang pagpapalit ng “r” sa “d” sa katagang “daw” kung ito’y sumusunod sa salitang nagtatapos sa patinig.

Ang Filipino ay may 21 ponema – 16 sa mga ito ang katinig at 5 naman ang patinig.

Mga Katinig - /p, t, k, ?, b, d, g, m, n, ŋ, s, h, l, r, w, y/

Mga Patinig - /i, e, a, o, u/

Mga Ponemang Katinig sa Filipino

Punto ng Artikulasyon inilalarawan sa limang (5) punto ng artikulasyon kung saang bahagi ng bibig nagaganap ang saglit na pagpigil o pag-abala sa papalabas na hangin sa pagbigkas ng isang katinig. (Santiago at Tiangco 1991).

1. Panlabi – ang ibabang labi ay dumidiit sa sa labing itaas. /p, b, m/

2. Pangngipin – ang dulo ng dila ay dumidiit sa loob ng mga ngiping itaas. /t, d, n/

3. Panggilagid – ang ibaba ng dulong dila ay lumalapit o dumidiit sa punong gilagid. /s, l, r/

4. Pangalangala

Matigas (Palatal) – dumidiit sa matigas na bahagi ng ngalangala ang ibabaw ng punong dila. /y/

Malambot (Velar) – dumidiit sa malambot na bahagi ng ngalangala ang ibabaw ng punong dila. /k, g, ŋ/

5. Glottal – naglalapit ang kuwerdas ng pantinig  at hinaharang ang presyon ng papalabas na hininga upang limukha ng paimpit o pasutsot na tunog. Pahina 3 at 4.

Paraan ng Artikulasyon inilalarawan kung paano gumagana ang ginagamit na mga sangkap sa pagsasalita.

1. Pasara – ang daanan ng hangin ay harang na harang. /p, t, k, ?, b, d, g/

2. Pailong – ang hangin ay nahaharang dahil sa pagtikom ng mga labi, pagtukod ng dulong dila sa itaas ng ngipin, o kaya’y dahil sa pagbaba ng malambot na ngalangala ay hindi sa bibig kundi sa ilong lumalabas. ./m, n, ŋ/

3. Pasutsot – ang hanging lumabalabas ay nagdaraan sa makipot na pagitan ng dila at ng ngalangala o kaya’y ng mga babagtingang pantinig. /s, h/

4. Paligid – ang hangin ay lumabas sa mga gilid ng dila sapagkat ang dulong dila ay nakadiit sa punong gilagid./l/

5. Pakatal – ang hangin ay ilang ulit na hinaharang at pinabayaang lumabas sa pamamagitan ng ilang beses na pagpalag sa dulo ng maarkong dila. /r/

6. Malapatinig – nagkakaroon ng galaw mula sa isang posisyon ng labi o dila patungo sa ibang posisyon. /w, y/.

Ponemang Patinig  sa Filipino

Ang patinig ay katulad ng katinig sa Filipino.

Ito ay maiiayos din sa tsart ayon naman sa kung aling bahagi ng dila ang gumagana sa pagbigkas

	Harap	Sentral	Likod
Mataas	i		u
Gitna	e		o
Mababa		a

Diptonggo, Klaster, Pares Minimal, at Ponemang Malayang Nagpapalitan

a.                  Mga Pares Minimal

Ito ay ang ponema o makabuluhang tunog ay maaaring makapagbago ng kahulugan ng isang salita sa sandaling ito ay alisin o palitan

1.      Sa pamamagitan ng pares ng mga salita, madaling maipapkita ang ganitong kaligiran.

Halimbawa:

 Pala= /pala/ = ‘shovel’   ambon = /ambon/ = ‘drizzle’

 Bala= /bala/ = ‘bullet’   ampon = /ampon/ = ‘adopt’

b.      Ponemang Malayang Nagpapalitan

Ang mag-kaibang ponemang matatagpuan sa magkatulad na kaligiran ngunit hindi nag papabago sa kahulugan ng mga salita ay sinasabing nasa malayang pagpapalitan.

Halimbawa:

Kapag nagpakita ng ibang anyo ang dalawang tunog o ponema sa magkatulad na kaligiran, ang kahulugan ay nagbabago;

 Mesa – misa   oso - uso

 Ewan – iwan    boto – buto

1. May mga pagkakataong ang pagpapalit ng ponema ay hindi nakakapagbago sa kahulugan ng salita;

Lalake – lalaki  abogado - abugado

Raw -  daw   opo – oho

c.       Diptonggo

1. Ayon kay Santiago at Tiangco (2003), ang mga diptonggo ng Filipino aw,iw,iy,ey,ay, at uy. Ito ay tumutukoy sa alinmang patinig na sinusundan ng malapatinig na w/0/y sa loob ng isang pantig.

	Harap	Sentral	Likod
Mataas	iw, iy		Uy
Gitna	ey		Uy
Mababa		aw, ay

Halimbawa:

  Giliw    kasoy

  Reyna    kami’y(dinaglat na kami at ay)

  Bahay    mababaw

d.      Mga Klaster

Busod ng nagbabagong panahon at impluensiya ng mga dayuhan lalo na ng Ingles, ang mga klaster o kambal-katinig-mahkasund na magkaibang katinig sa loob ng isang pantig, sa Filipino ay parami na nang parami.

Nagbigay si Santiago at Tiangco, 1991 ng maaaring kumbinasyon ng mga ponemang katinig na maituturing na klaster.

	/w/	/y/	/r/	/l/	/s/
/p/	pwede	pyano	preno	Plano
/t/	twalya	tyangge	trabaho		Tsinelas
/k/	kwago	kyosko	krus	Klase
/b/	bwaya	byenan	braso	Blangko
/d/	Dwende	dyaryo	drama
/g/	Gwapo	gyera	grupo
/m/	mwebles	myembro
/n/	nwebe	Nyebe
/l/	lwalhati	Lyabe
/r/	rweda	Patrya
/s/	sweldo	Syota
/h/	hweteng	x

Glotal na Pasara o Impit na Tunog at Ponemang Suprasegemental 

 (Tinging Pahapaw na Pagtalakay sa Palabigkasan, Palatuldikan, at Bantas)

Tinawag sa BALARILA NG WIKANG PAMBANSA o matandang balarila ang /?/ bilang impit na tunog o glottal na pasara, isinasagawa ito sa pamamagitan ng pagsasara ng glottis. Ang glottal na pasutsot  /h/ naman ay nalilikha sa pamamagitan ng bahagyang pagbukas  ng glottis.  Pansinin ang pag-aaral.

Ang glottal na pasara ay nalilikha sa pamamagitan ng pagsasara ng glottis habang nagsasalita. Ang ilan sa mga awtor o manunulat ng aklat pampaaralan ay gumagamit ng simbolong /q/o kaya ay itinataas ang koma, /?/ tandang pananong na inalisan ng tuldok. Ngunit sa palabaybayan ng wikang Filipino ang glottal na pasara ay kinakatawanan ng tuldik na paiwa /ˋ/ at gitling (-) tulad ng mga ss:

Batà, bagà, batì at mag-alis.

Ang glottal na pasutsot /h/ naman ay inirerepresenta ng titik ‘h’ ay maituturing na kasalungat ng glottal na pasara sapagkat sa halip na magdiit ang dalawang kwerdas pantinig, ang mga ito’y naglalayo upang malayang makaraan at hindi pumalag ang mga kwerdas pantinig sa pagbigkas ng ponemang /h/, ito’y maituturing na voiceless o walang boses.

Ang /ŋ/ ay katumbas ng “ng” sa ating ABAKADA na bagamat binubuo ng ng dalawang titik ay sumasagisag lamang sa isang makahulugang